PEKİ, YA JAPONYA

12 Kasım 2008

Dünyanın beklediği, istediği oldu. Ama kimse “hemen değişim” beklemesin. Salı günü İstanbul Üniversitesi Bankacılık Araştırma Merkezi’nin düzenlediği sempozyumda önümüzdeki riskler ve krizin dinamikleri tartışıldı. Ben bankacı arkadaşları akademisyen ve gazeteci meslektaşlarıma göre daha karamsar buldum. Tamam, bu krizin banka sistemine etkisi büyük olacak. Ama ortada patlayan küresel bir balon var. Bu balonu kim üflediyse balon ilkönce onun yüzüne patlıyor. Şimdi 15 kasımda G-20 zirvesiyle başlayacak olan “küresel düzenleme” zirveleri silsilesi, ilk önce finansal yapı olmak üzere, dünyanın iktisadi kabuğu değiştirecek. Obama döneminde yeni bir finansal sistemin temellerinin atılacağı gibi, kapitalizmin küresel bir genel eşdeğer –para- yaratacağını ya da en azından bunun güçlü adımlarının atılacağı söylenebilir. Ama hiç kimse Obama geldi “Amerika” sorunu halloluyor diye düşünmesin.

Amerika’nın değişim dinamizminin Avrupa’ya etkisi ile Japonya’ya etkisi çok farklı. Bu değişimde Japonya sonra da Asya faktörünü hiç yabana atmamalıyız. Japonya özellikle ikinci savaş sonrası Amerika ile hem rekabet etmiş hem de onun tamamlayıcısı olmuştur. Bu paradoksal durum bugünkü dönüşüm krizinin temellerini de oluşturdu. Ancak şimdi Japonya’nın bu dönüşüme nasıl ayak uyduracağı sorgulanmalıdır. Yani ABD’den sonra ikinci büyük ekonominin, bu krizde nasıl pozisyon alacağını bilmeden öngörüde bulunmak çok zor. Geçen hafta bahsettiğimiz Berlin-Tokyo dinamiği ancak Japonya’nın önümüzdeki değişime ayak uydurmasıyla mümkün. Japonya, yılın ikinci çeyreğinde daralmaya başlayan ekonomisini yeniden ayağa kaldırmak için ne yapacak; yalnız düşük hatta sıfır faiz politikası yeterli olacak mı? Çin ve Japonya’nın, bu süreçte, ellerindeki Amerikan varlıklarını –dolar dahil- etkin, yerinde ve Obama’nın yapacağı küresel uzlaşı doğrultusunda kullanmaları gerekiyor.

Savaş sonrası Japon kapitalizmi inanılmaz bir tasarruf seferberliğine girdi. Bu “Kamikaze Kapitalizmi” olarak adlandırıldı. Japon şirketleri hemen hemen hiç kâr payı dağıtmadılar, Japon işçisi düşük ücretle çalışıp, ürettiği malı pahalı satın aldı. Japon mamul malları her zaman Tokyo’da New York’tan daha pahalıydı. Japonya’da kişi başına düşen gelir seksenlerin başında ABD’yi geçerken, Japon elektronik şirketleri Japon bankalarından aldıkları desteklerle önemli adımlar atıyordu. Japon bankaları şişirilmiş arazi teminatları ile bu şirketlere önemli krediler verdiler. Japonya giderek şişen bir balonun üzerinde buldu kendini. Japonya ticaret fazlası veriyor ve bunu ABD hazine kâğıtlarına gömüyordu. ABD arz yanlı ekonomi gereği daha düşük vergi alabilir, bütçe açığı verebilirdi, nasılsa Japonlar finanse ediyordu. ABD ekonomisinin zaafları o yıllarda ortaya çıkmaya başlamıştı. Yani Japonya’daki tasarruf fazlası ABD’ye gidiyor, ABD de hem tasarruf açığını, hem de bütçe açığını büyük ölçüde Japon kaynaklı finanse ediyordu. Bu yüzden 1980’lerin ortalarında, Japonya’nın ekonomik politikaları ABD’nin tam tersiydi: Japonya’da sıkı maliye buna karşın gevşek bir para politikası uygulanırken, ABD’de arz yönlü politika adı altında, sıkı para politikası ve gevşek maliye politikası uygulanıyordu. İşte şimdi dünyanın artık yeter dediği neoconların yüksek faiz ve güçlü dolar politikası o zamandan miras kalmadır. Ancak gittikçe değerlenen dolar ABD ihracatını da engellemeye başlamıştı. Nihayet Eylül 1985’te ABD Hazine Müsteşarı James Baker, gelişmiş ülke ekonomi bakanlarını Manhattan’daki Plaza Hotel’de topladı. Doların değerinin düşürülmesi konusunda mutabakata varıldı. Ancak yen de değerlenecekti. Plaza Anlaşması’ndan sonra yen değerlendi, doların değeri düştü. Japon malları dünya piyasalarında pahalandı. Bunun sonucu Japon ekonomisinin durgunluğu idi. Güçlü yen mali piyasalarda da şişkinliğe yol açtı. Japon ekonomisi eksi büyürken mali piyasalardaki balon da artıyordu. Japon borsası beklendiği gibi, ama ancak, 1990 yılında çöktü. 1985’ten 1990’a kadar olan beş yılda kamikaze ekonomisi balon ekonomisine dönüşmüştü. Japonya’nın durgunluğu ABD’nin katlanacağı bir şey değildi. 1995’te Greenspan, doların değerlenmesi için ters plaza anlaşmasında ısrar etti. Karşılıksız ama değerli dolar politikasına sanıldığı gibi Bush değil, Demokrat Clinton geçmiştir.

Şimdi Demokrat Obama bunu telafi edecek. Ama yine bir sorun var: Japonya. Bu süreçte doların değeri düşerken, aynı oranda, yen değerlenmemeli. Bu dengeyi sağlamak çok zor. Japon ve ABD sanayii birleşecek. Başka çare yok gibi. Bunun da herkes için çok çarpıcı sonuçları olacağı açık.

Japonya, krizi aşmak için en önemli oyuncu ama kürsel uzlaşı gereği –kısa vadede- elindeki Amerikan varlıklarını etkin –küresel uzlaşının gereği- kullanmazsa ve süreci okuyup ABD ile teknoloji ve sanayi alanında da –orta vadede- işbirliği yapmazsa Obama’nın değişimi yarım kalır.