ÇİN, KRİZİN İLK GÜNLERİ VE G-8’İN EURO DOLARI

12 Temmuz 2009 Pazar

Aslında bütün hikâye gri bir Washington sabahında başladı.

Hikâyemiz Washington’da başlıyor sonra Şanghay’a uzanıyor. Şimdi o gri Washington sabahına Nisan 2007’ye dönelim:

“Bu adam yapamıyor, ben ayrılırken faizlerin bu kadar yukarı çekilmemesi gerektiğini söylemiştim. Enflasyon; tamam dikkat edilmesi gerekiyor ama öncelik o değil ki şimdi. Peki, şimdi ne yapacak, hiçbir parayı yalnız faizle ayakta tutamazsınız. Bunu söyledim. Çin’in sallanmadan ayakta durması şu sıralar çok önemli. Bunu hiçbir zaman da anlamayacak.”

İhtiyar kurt Hong Kong’da yapılacak bir konferansa telekonferansla bağlanmaya ofisine giderken arka koltukta kendi kendine böyle söyleniyordu. Koltuk, siyah eski çantadan fırlamış raporlardan gözükmüyordu. Araba durdu, ilkönce bunları toplayıp çantaya koymayı denedi, sonra gülümseyip vazgeçti. Aklına, ağzı zor kapanan çantayla FED toplantısına geldiği gün tepetaklak olan endeksler geldi. Yaşından beklenmeyen bir çeviklikle arabadan indi. Çanta ve hazırladığı konuşma arabada kaldı, asansöre binerken farkına vardı, ama geri dönüp almaya yeltenmedi. Düşündüğünü aynen söyleyecekti. Bakalım etkisi nasıl olacak diye geçirdi içinden, “gerçekten emekli oldum mu, yoksa hâlâ ayakta mıyım göreceğiz.”

Aynı gün Çin hükümeti, 2006’da yüzde 130,4 değerlenen ve Çin’de mali piyasaların kalbi olan Şanghay Borsası’nda olan şişkinliğin devamından duyduğu endişeyi piyasa diliyle değil de “Merkez Komite” diliyle anlatınca Greenspan’ın aslında emekli olmadığı anlaşıldı.

Gerçekten Greenspan, belki ileride bugünkü krizi haber veren ve Şanghay-Greenspan dalgası olarak anılacak sarsıntıya yol açan telekonferansa giderken böyle mi düşündü bilmiyoruz, ama bilinen, Greenspan’ın ABD’nin bu açıkla ve bu açığı doğuran değerli dolarla devam etmesinin dünya ekonomisi için maliyetinin çok fazla olacağını ve krizi derinleştireceğini defalarca söylemiş olması.

Greenspan’ın tezi şuydu: “ABD artık tek başına hareket edemez. Bu yüzden sürekli açık vermesi ve bunu faizleri yüksek tutarak karşılıksız dolarla finanse etmesi sistem için tehlikeli. Biz doların değerini düşürüp ithalatı kısmalıyız, Çin’de yuanı değerlendirip ihracatı azaltmalı. Yüksek faiz, karşılıksız ama değerli dolar sistem için tehdit. Aynı şekilde Çin’de de baskılanmış ucuz işgücü, değersiz yuan ve biriken ama işe yaramayan dolarlar bir saatli bomba. Çinli yöneticiler sonsuza kadar 100 dolara adam çalıştırıp, karşılıksız dolar biriktiremez. Bu çökecek ve hepimiz altında kalacağız.”

Greenspan’ın o gün anlattığı çok önemli bir şey daha vardı: Artık küresel düşünmek gerektiğini, çünkü ekonomilerin artık bileşik kaplar misali hareket ettiğini, Amerika’nın tek başına olmayacağını söyledi.

Küreselleşmenin en ayırt edici özelliklerinden birine artık ulaştık:

21. yüzyıl ülkeler arasındaki kot farkını kaldıracak ekonomik ve siyasi gelişmelere sahne oluyor, olacak. Yani tek bir pazarın, tek bir piyasanın ve giderek tek bir ekonominin geçerli olduğu bir dünyaya doğru gidiyoruz. Bu ekonomik düzleşme halini tabii ki siyasi ve sonra da sosyal alanlarda takip edecek.

Bugün Amerika dâhil hiçbir ekonomi yalnız kendi öncelikleri üzerinden birikimini yapamaz. Nitekim iki büyük güç Çin ve ABD, Greenspan’ın, 2007’de uyardığı gibi, karşılıklı hareket etmek zorundalar. Ne ABD artık yüksek faizle Çin’e kendini finanse ettirebilir ne de Çin düşük yuan ve ucuz emek politikasıyla sonsuza kadar ayakta kalabilir.

Çin, şimdiye kadar dört ana eksende geliştirdiği politikalarla küresel bir güç olmayı başardı.

Merkezî karar alma süreçlerini liberalleştirdi. Ticareti düzenleme ve kontrol mekanizmalarını devreye soktu. DTÖ standartları devreye girdi. Parasını kısmi olarak serbestleştirdi. Çok güçlü ve işe yarar yabancı sermaye yatırım teşvikleri getirdi. Böylece baskılanmış ücretlerle bu önlemler birleşince kırdan gelen devasa yedek işçi ordusu korkunç bir üretim gücü doğurdu. Ama bunlar şimdi yetmiyor. Çin’in çektiği sancı son Şincan olayları bize göstermiştir ki, yalnız ekonomik değildir. Çin’in böyle devam edemeyeceğini bize Şincan olayları gösteriyor. Çin’in böyle devam edemeyeceğini Obama yönetimi de biliyor.


O halde önümüzdeki sürecin dinamikleri iki yönlü olarak işleyecek. Birincisi; neoliberal ulus-devlet paradigmasını aşan ve küresel bir mutabakat üzerinden yeni bir küresel kurumsallaşma süreci oluşturmaya çalışan Amerika ve İngiltere cephesi dinamiği ki; buraya Rusya ve Türkiye gibi eksen ülkeleri de eklemek gerek.

Ayrıca Çin çok hızlı olarak kendisini yenileme başarısını gösteremezse bu cephenin en önemli sorunu olarak ortaya çıkacak. Bu gerçekten kapitalizm için şu an en önemli ve en kapsamlı sorunlardan birisidir.

Çin yakında çok önemli iki adım atacak. Parasını tam konvertibl yapacak ve ucuz emek politikasından vazgeçecek. İşte Çin’in iki adımı çok önemli bir küresel değişimin işareti olacak ve bundan sonrasını belirleyecek.

Yarı konvertibl yuan, trilyon dolara yaklaşan fazlaya rağmen, değersiz tutularak başta ABD olmak üzere dünyaya ucuz mal yollamanın aracı oldu. Bu durum ABD’deki orta sınıfın ucuz tüketimini sağlayan Wal-Mart sistemini ayakta tuttu. Çin, karşılıksız dolarları alıp, bunları ABD hazine kâğıtlarında değerlendirerek ABD’yi finanse etti. İşte ABD’nin trilyon dolarlık açıkları aynı anda Çin’in trilyon dolarlık fazlaları oldu. Bu denge tabii ki savaşı da finanse etti. Şimdi anlıyoruz ki krizin en önemli ayağı Çin’miş, o zaman Çin adım atmadan kriz bitmez. Doların kaderi, kısa vadede, Çin’in elinde ama Çin-ABD mutabakatı da devam ediyor. Geçiş yumuşak olacak. Keskin iniş ve çıkışlar beklenmemeli; ancak bundan sonra Çin’i izleyelim. Ancak yeni rezerv para arayışları devam edecek. G-8 zirvesi bu arayışa sahne oldu aslında.
G-8 ZİRVESİ’NİN EURODOLARI
G-8 zirvesi, krizin bitmediğine vurgu yaparken, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu gelişmekte olan ülkelerin, süreçteki önemini teslim etmiş gözüküyor. Aslında G-8’in öneminin kaldığı da pek söylenemez. Çünkü bütün bu süreçte G-20 öne çıkacak. Kriz sonrasının en önemli gelişmelerinden birisi G-20’nin gözetiminde, küresel kurumsallaşmanın sağlanması olacak.

G-8 zirvesinde ev sahibi İtalya Başbakanı Berlusconi, G-8 liderlerine, geçmişi ve geleceği simgeleyen hediyeler verdi. Geleceği anlatan hediyelerden birisi de ABD ve Avrupa’nın tek parada birleşmesini simgeleyen ‘eurodolar’ olarak tasarlanmış para birimiydi.

Öte yandan, G-8 çerçevesinde yayımlanan bir analizde, Türkiye’nin G-8 için, Brezilya, Meksika, Çin, Hindistan ve Güney Afrika ile birlikte, bölgesel gücü kabul edilmiş ülkeler arasında yer aldığı kaydedildi. O zaman bu iki olguyu birleştirmek gerekiyor. Almanya ve Fransa’nın direnişine rağmen Rusya’nın da desteklediği yeni bir küresel ittifaka doğru gidiyoruz. Berlusconi’nin hediyesi, belki de, bu ittifakın ekonomik tarafını anlatıyor.

Yani eurodolar olarak ifade edilecek yeni bir rezerv paranın oluşmasının koşulları G-20’nin kurumsallaşması sürecinde yaratılabilir. Böyle bir gelişme aynı zamanda, Anglosakson egemenliği ile Kıta Avrupası arasında yakın gelecekte gerçekleşecek “Katolik nikâhın” ilk adımı da olabilir.

IMF’nin kriz sonrası bütün büyüme öngörüleri, gelişmekte olan ülkelerdeki dinamiklere bağlı olarak şekillendiriliyor. Doğru; önümüzdeki on yıl, kuzey-güney arasındaki farklılıkların giderek azalacağı ve dünyanın güneyindeki “gelişmekte olan ülkelerin” küresel kapitalizmin yönetiminde daha fazla söz sahibi olacakları gelişmelere sahne olacak.