İllüzyon

28 Ağustos 2009 Cuma

Ekonomi zayıfken faiz geriler. Kitaplar böyle yazar. Merkez Bankası ekonomi de daralma ve enflasyon da da bu daralmayı teyit edecek düşüklük hissettiğinde faizi düşürür. Faiz düştüğünde de tasarruf eğilimi tüketime doğru kayar. Yani insanlar bankada mevduat yapmak yerine bununla ev, eşya satın alır.

Bu yaklaşım tasarruf açığı olmayan ülkeler için son derece geçerli bir yaklaşım. Tasarruf açığı olmamasından kasıt tükettiğinden daha çok üreten bir ülke ve bunun bireylerin tasarruf alışkanlığına dönüşmesi. Japonya’da faizler %0’a yakındır. Çünkü burada temel sorun tasarruf açığı değil insanların aşırı tasarruf eğilimi. Japonlar tüketimi teşvik etmek için tasarrufu ödüllendirmek yerine biriktirdiğinde zarara geçen bir ekonomi yaratmış. 2008 yılına kadar bize örneklerle tekrar tekrar bu öğretildi.

Bu arada Çin diye bir ülke çıktı ortaya.. Önce feci ucuz ve kalitesiz malların gemi ticareti ile sardılar dört bir yanı. Sonrasında uyanık dünya üreticileri buradaki bedava işgücüne uyandı. Bu defa tüm önemli dünya markaları üretimlerini bu ülkeye kaydırdı. Uyuduğumuz yataktan, giydiğimiz ayakkabıya her şey bir anda Çin malı oluverdi. %8-%10 gibi sürekli büyüyen bir Çin, tüketim kültürü olmadan sürekli üreten bir ülke olmak dünyanın en büyük fonlarını elinde bulunduran bir ülke haline getirdi Çin’i..

Çin’in üretimden kazandığı paraları nereye yönlendireceği üretim yapmasından daha da önemli hale geldi. Bu dünyanın en büyük tüketicisi ABD ile dünyanın en büyük üreticisi Çin arasında kazan-kazan(ya da doğrusu kaybet/kaybet) modeline dayalı bir çıkar ilişkisine döndü. Borç bulamazsa mal satın alamayacak ABD, mal satacak piyasa bulamazsa çuvallayacak Çin..

Bu arada insanların taşa (ev satın almasına) para vermesine dayalı bir ekonomi modeli üretildi. Bu modeli üreten dahi bankacılardı. Çünkü kapitalist sistem serbest ekonomi artık yerli yerine oturmuş, para ve sermaye piyasalarındaki hareketlilik(volatilite) sınırlı hale gelmiş. Bol para kazanmaya alışık bankacılar (bankacılar derken sizin sokakta gördüklerinizden ziyade kazançları milyon doların üstü olan dahiler) hemen bir mortgage piyasası ve bunun türev modellerini üretti. Herkesin kürekle para kazandığı kimsenin kaybetmediği, bankaların feci karlı hale geldiği ve en nihayetinde de senelik bonusların(yıllık prim) kepçe ile dağıtıldığı bir hal aldı. Bu temeli bozuk yeni piyasanın çökmesiyle birlikte de mevcut krizi yaşadık.

Aslında ben Türkiye’deki düşük faizi anlatacaktım. Ama bunun için Türk’lükle ilgisi olmayan insan denen varlığın genetiğinde bulunan kısa hafıza(short memory) yani her şeyi çabucak unutma alışkanlığımızı bilerek biraz geriye gitmeyi tercih ettim. Bu dönemde TCMB ve Türkiye krizi fırsata çevirdi. Dünyanın en yüksek reel ve nominal faizini veren, bunu da alışkanlıkların bu şekilde gelişmesi ve tasarruf açığı nedeniyle yapan bir ülkeydik.

TCMB’nin dünya çapında cesur ve radikal kararları ile artık en yüksek faizi veren ülke değildik. Biz de her normal ekonomi gibi ekonomi zayıfladığında faiz indiren, ekonomi fazla canlandığında da faiz yükselten bir ülke olma yoluna girdik. Yani öncelikle alışkanlıkları kırdık. Ve bunun için TCMB’yi de her defasında tebrik ettik.

YatırımcılarınTürkiye’de faizin düşeceğine, her defasında daha da düşeceğine, inanması ciddi anlamda para girişine neden oldu. Çünkü bu piyasaya o ya da bu şekilde giren herkes bir ay sonra çok iyi paralar kazandı.

Ancak son dönemde kafamızdaki soru işaretleri bizi bırakmıyor. Çünkü, bu işin kalıcılığını sorgulamaya başladık. Çünkü “hane halkının tasarruf eğilimi” değişmedi. Ülkemiz hala ürettiğinden çok tüketiyor. Şimdi buna seçimle birlikte gaza gelen “kamu harcamaları ve bunun yarattığı kamu açıkları” da eklendi. Tüm bunları pansuman eden en büyük neden ise bu yaşadığımız faiz rallisi oldu. Her defasında bir kez daha ineceğine inanılan faizler ve buna bağlı alınan yatırım kararları..

Hisse piyasalarında müthiş bir yukarı düzeltme, benim çalışma hayatımda ilk defa şahit olduğum tek haneli bono faizleri oldu.

TCMB her açıklamasında “enflasyon geriliyor, ekonomi halen zayıf bu nedenle faiz indiriyorum” dediğinde insanlar bunu pozitif olarak algıladı. Enflasyonla mücadelenin zorluklarını çekmiş ülke evlatları olarak enflasyonun gerilemesi bizim için müthişti.

Faizin inmesi de devleti önemli miktarda borçlanan bir ülke insanı için gayet iyiydi. Birincisi, o daha önceden pahalıya parasını satabilmişti. İkincisi, devleti ne kadar düşük faizle borçlanırsa faizin faturasının ona geri dönüşü azalacaktı. Ekonominin cansızlığı sorun değil, çünkü bir süre sonra toparlanırız diye de bir ekleme yapıldı kafalarda.

Şimdi burada üç tane soru soruyorum:

1- Ekonomi canlanırsa, ekonomi zayıflıyor diye faiz indiren TCMB ekonomi canlandığında karşı karşıya kalacağı enflasyon karşısında faiz cephesinde ne yapar? O halde iyi olacağız diye uzun vadeli düşük faize yatırım anlamlı mı?

2- Ekonomi canlanmaz da bunun yanında dünya trendlerinin bu yöne kaymasıyla birlikte eski kabusumuz enflasyon geri dönerse TCMB faiz cephesinde ne yapar?

3- Ekonominin temeli üretim, tüketim ve tasarruf alışkanlıklarımızda kalıcı bir değişim oldu mu?

Biz TCMB’nin bu soruların cevaplarını da düşünerek faiz de bir miktar temkin ve emniyet aralığı bırakmasını tercih ederdik. Ancak, görünen o ki “yelkenlere dolan rüzgarın kaybolması sonucu algıların hızlı değişiminin yaratacağı tehlike” şu an için istenmediği için faizin sınırları zorlanıyor.