ESNAF NASIL BİRLEŞMELİ?

02 Şubat 2010 Salı

Yoğun gündem içerisinde hafta sonu ortaya çıkan bir meseleyi yazmaya fırsatı bulamıştım. O nedenle bugün, sümen altına itilen ve Başbakan’ın sözleriyle gündeme gelen esnaf – market rekabetine değineceğim.

Başbakan Erdoğan, cumartesi günü bir alışveriş merkezi açılışında esnafın geleceği için bir tavsiyede bulundu. Ne dedi Başbakan?

“Gerçekler ortada ve ben küçük esnafımızın bu noktadaki şikayetlerini de biliyorum ama onlar da artık bu gerçeği görecekler. Ne yapacaklar? Bu sorunu sivil toplum örgütleriyle kendi aralarında birleşmek suretiyle aşacaklar. Belki marketler, belki süpermarketler halinde onlar da bulundukları yerlerde bunu böyle aşmanın gayreti içinde olacaklar. Hayatın gerçeği bu…”

Esasen çok nazik bir konu ve birleşme noktasında Başbakan Erdoğan haklı. Fakat meseleye salt bugünkü pencereden bakıp, sonra da salt ‘birleşin’ aklını vermekle iş bitmiyor.

Tartışma gerçek anlamıyla 1993 yılında bir grosmarketin piyasada boy göstermesiyle başladı. O süreçte gelen grosmarket, piyasada toptancı olarak hizmet verecek ve böylece esnafın daha makul fiyatlara, nitelik ürünleri tüketiciye sunmasını sağlanacaktı.

Fakat beklenen olmadı. Bu Alman market toptancı görünümünde, perakende pazarına yönelik hizmet vermeye başladı. Gelenlerde esnaf belgesi isteniyordu, ama esnaf belgeleri de havada uçuşuyordu.

Grosmarketi, süpermarketler ve hipermarketler izlemeye başladı. Özellikle yabancı menşeili gelenler, yabancı yatırım statüsünde 5 yıl vergiden muaf olarak piyasaya giriyor, zararına mal satıyor, kasada topladığı paraları da gecelik repoya yatırarak kat be kat para kazanıyordu.

Süreç içinde esnaf sermaye erimesi gerçeğiyle karşı karşıya kalırken, marketler de bugün AVM sektörünü dahi rahatsız edecek boyutta, kontrolsüz gelişmeye ve sağlıklı hesaplar yapmadan piyasaya girmeye başladılar.

Fakat her şeye rağmen esnafın piyasadaki gücü kırılamıyordu. Tartışma salt bakkalların üzerinde yürüse de bir alışveriş merkezinin, 60 iş kolunu tehdit ettiği bir gerçek olarak ortada duruyordu. Süreç içinde vergi muafiyetleri, uyulmayan ödeme planları ve nakit cironun finans piyasalarında değerlendirilmesiyle ortaya bir ucube çıktı.

Yeni piyasa yapısı ne büyük marketleri, ne de esnafı tatmin etmiyordu. Akabinde discount dediğimiz indirim marketleri devreye girdi. Adeta bakkal gibi açılan bu küçük mahalle marketleri, esnafı daha da köşeye sıkıştırdı.

Hatta bir dönem Koç Grubu dengeyi bulabilmek için Bakkalım projesini uygulamaya koydu. Ama aynı grup içinde bir yanda indirim marketleri, bir yanda Bakkalım noktaları rekabet edemez hale dönüştü. Birçok Bakkalım noktasının, merkezden mal almak yerine, aynı gruba ait indirim marketten alışveriş yaptığı bir sürece girildi.

Çünkü discount’tan alınıp, kâr edilerek satılan fiyata, Bakkalım noktası alım gerçekleştiremiyordu. Netice itibariyle proje tamamen ortadan kalktı. Hızla büyüyen perakende sektörü tüm kontrolsüzlüğüyle, ortada durmaya devam ediyordu. Hazırlanan yasa tasarıları da lobilerin etkisiyle bir o yana, bir bu yana eğildiği için kimseyi tatmin etmiyordu.

Yasa tasarısı mevcut haliyle bırakın esnaf ile perakende zincirleri arasındaki rekabeti kurallar altına almayı, kazanılmış haklar açmazıyla marketleri de birbirine düşürecek ve piyasayı içinden çıkılmaz hale getirecek unsurlar taşıyordu.

Şimdi Başbakan diyor ki: Birleşin başka çareniz yok… Başbakan Erdoğan esnafın da birleşip marketler haline gelmesi gerektiğini ve dünyada esnaf kavramının kalmadığını ifade ediyor.

Bir kere birleşme önerisi doğru ama eksik. Dünyada esnaf kavramının kalmadığı ise tamamen yanlış bir tespit… Bugün gelişmiş ekonomilerin tümünde esnaf kavramı var ve bazı düzenlemelerle korunuyor. Çünkü esnaf demek, bir ülkenin temel direği anlamına geliyor.

Örneğin Fransa’da marketler ile esnaf arasında vergi oranı bakımından farklılıklar var. Marketler daha çok vergi veriyorlar ve bu fazla gelir bir fonda toplanarak, esnafa düşük faizli, uzun vadeli kredi olarak yansıtılıyor. Bu da esnafın işini geliştirmesine olanak tanıyor.

Ayrıca ister büyük marketler, isterse discount’ların hepsinde saat sınırlaması var. Bu ülkeden ülkeye değişiyor. Ortalama saat 19.00’dan itibaren pazar, küçük esnafa bırakılıyor. Ayrıca market ya da küçük dükkân hangisini açarsanız açın, ‘serbest piyasa bu işi yaparım’ diye bir anlayış yok. O bölgenin altyapı, nüfus ve işletme sayısına paralel, işletmenin açılmasına izin veriliyor ya da verilmiyor. Bizde ise her isteyen mağaza açıyor ve altyapı açılacak mağazaya göre tamamlanıyor.

Başbakan Erdoğan’ın haklı olduğu konu ise birleşme meselesi… Fakat bu birleşmenin dükkân bazında olması için hukuki altyapının oluşturulması ve küçük hissedarın hakkını koruyacak yasal düzenlemelerin hayata geçirilmesi gerekiyor. Zaten yerel marketler denilen yapı, hukuki altyapının eksikliğine rağmen bunun bir örneği.

Asıl önemli olan bugünkü atıl ve geri kalmış yapısını düzenleyen esnafın, kooperatif mantığı içerisinde ortak satınalma şirketleri kurmasıdır. Çözüm getirecek olan budur. 90’lı yılların ortasında İstanbul Kadıköy yakasında bir grup bakkal bu uygulamayı yaptı ve başarılı sonuç aldı.

Birleşerek marketleşme kavramında ise hedefi salt iç pazar olarak belirlemek büyük bir yanlışa neden olur. Çünkü bugünkü ticaret modelinde en büyük ithalat raftan yapılıyor. Esnaf birleşerek oluşturduğu büyük marketlerle yurtdışında yapılanmanın yollarını aramalıdır.

Bununla ilgili çözümü Ekonomik Kurtuluş Savaşı Projesi kapsamında sizlerle paylaşmıştım. Ama tekrar etmekte fayda olduğuna inanıyorum. Projeden bu bölümü aktarayım:

“Global marketler veya diğer bir deyişle küresel bakkallar, gittikleri ülkelerde küçük esnafı yok ederek, giyimden yiyeceğe yaşam kültürünü değiştiriyorlar. Global bankaların desteklediği kredi kartları ile global marketlerde insanlar, vade uygulanarak tüketime yönlendiriliyor. Bu bir emperyalizm projesidir. Amaç ise ülkeleri ithal edilen marka ürünlerine yönlendirmek, sürekli borçlandırmak, sağlanan kârı transfer etmek ve insanlar üzerinde bağımlılık yaratarak, yaşam kültürlerini değiştirmektir. Kahve zincirlerinin sınır tanımadığına hepimiz şahit oluyoruz.

Bu yapıyı eleştirmek veya yok saymak mümkün değil. Öyleyse oyunu kuralına göre oynamak gerekiyor. Türkiye de o pazarlara giderek yatırımlar yapacak, kazanç sağlarken o ülkelerin de bizim pazarımıza giriş aşamasında tedirginliği artıracaktır. Üstelik bunu bir gömlek üste çıkararak, ama asla emperyalist bir boyuta taşımadan yapmayı temin edecektir.

Dolayısıyla işadamımız bir ülkede yatırım yapacaksa, o ülkenin finans kesimiyle muhatap olmayacak. Uluslararası Yatırım ve Kredi Bankası’nın şubesine gidip, yatırımını hayata geçirecek.”

Sonuç itibariyle perakende pazarındaki sorunları çözmek gerekiyor. Fakat bunu bir proje esasına dayanarak ve yol göstererek, gerekiyorsa, hukuki açıklarını kapatarak yapmak şart. Yani sadece ‘Siz de birleşin’ deyip işin içinden çıkmak mümkün değil.

Anlaşılan o ki, yine birileri Başbakan’ı eksik ya da yanlış bilgilendirmiş.

cetinunsalan@yahoo.com